Fertility in Marathi

एकल पालक आणि LGBTQ+ व्यक्तींसाठी IVF पर्याय: भारतात काय शक्य आहे?

ART Act 2021 नुसार भारतात २१-५० वयोगटातील एकल महिला डोनर स्पर्मसह IUI किंवा IVF करू शकतात. LGBTQ+ जोडपी आणि एकल पुरुषांसाठी सध्याची कायदेशीर स्थिती जाणून घ्या.

June 3, 2026
4 min read
Add as preferred on Google
एकल महिला आणि LGBTQ+ व्यक्तींसाठी IVF पर्याय – Pluro नागपूर

भारतात २१ ते ५० वयोगटातील एकल महिला ART (Regulation) Act 2021 नुसार नोंदणीकृत बँकेतील डोनर स्पर्म वापरून IUI किंवा IVF उपचार कायदेशीररित्या घेऊ शकतात. मात्र एकल पुरुष आणि समलिंगी जोडप्यांना (जोडपे म्हणून) सध्या ART उपचार किंवा सरोगसीसाठी पात्रता नाही. महिला जोडप्यांपैकी एक जोडीदार स्वतःच्या नावाने उपचार घेऊ शकते, पण कायदा केवळ तिलाच पालक म्हणून मान्य करतो. निर्णय घेण्यापूर्वी फर्टिलिटी तज्ञ आणि कायदेशीर सल्लागार दोघांचा सल्ला घ्या.

भारतात फर्टिलिटी उपचाराबद्दल बोलताना सामान्यतः विवाहित जोडप्यांचाच विचार केला जातो. परंतु एकल महिला, एकल पुरुष आणि LGBTQ+ व्यक्तींनाही पालक बनण्याचे स्वप्न असते. त्यासाठी कोणते वैद्यकीय पर्याय कायद्याने उपलब्ध आहेत, हे स्पष्टपणे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. डॉ. राजेश मोदी प्रत्येक व्यक्तीच्या परिस्थितीकडे संवेदनशीलतेने आणि पूर्ण गोपनीयतेने पाहतात.

1. भारतात कायदा काय सांगतो? (ART Act 2021 आणि Surrogacy Act 2021)

भारतात सहाय्यक प्रजनन उपचारांचे नियमन दोन कायद्यांद्वारे होते: ART (Regulation) Act 2021 आणि Surrogacy (Regulation) Act 2021. हे कायदे विवाहित जोडपी आणि एकल महिलांसाठी लिहिलेले आहेत. सध्याची स्थिती अशी आहे:

  • डोनर स्पर्मसह IUI / IVF: २१ ते ५० वयोगटातील एकल महिलांसाठी उपलब्ध. उपचार घेणारी महिलाच कायदेशीर पालक असते.
  • एग फ्रीझिंग: एकल महिलांसाठी उपलब्ध. भविष्यातील वापरासाठी अंडी जतन करता येतात.
  • सरोगसी: फक्त विवाहित स्त्री-पुरुष जोडपी आणि ३५ ते ४५ वयोगटातील विधवा किंवा घटस्फोटित महिलांसाठी. एकल पुरुष आणि समलिंगी जोडपी पात्र नाहीत.
  • Reciprocal IVF (ROPA): भारतीय कायद्यात मान्यता नाही. दोन्ही जोडीदारांना संयुक्त पालकत्व मिळत नाही.
  • दत्तक: हा स्वतंत्र दत्तक कायद्याचा (CARA नियम) विषय आहे. एकल व्यक्ती अटींसह पात्र असतात, पण समलिंगी जोडप्यांना संयुक्त दत्तक घेता येत नाही.

2. एकल महिलांसाठी IVF प्रक्रिया कशी असते?

एकल महिला IVF ची प्रक्रिया वैद्यकीयदृष्ट्या इतर कोणत्याही उपचारासारखीच असते:

  1. पहिली सल्लामसलत आणि तपासण्या: AMH, सोनोग्राफी आणि रक्त तपासण्यांवरून अंडाशयातील अंड्यांचा साठा तपासला जातो.
  2. डोनर स्पर्मची निवड: ART Act नुसार नोंदणीकृत बँकेतून तपासलेला डोनर स्पर्म मिळतो. दात्याची ओळख गोपनीय ठेवली जाते.
  3. उपचाराचा प्रकार: वय आणि तपासणीनुसार डॉक्टर IUI किंवा IVF सुचवतात.
  4. समुपदेशन: भावनिक तयारी आणि कायदेशीर बाबी समजून घेण्यासाठी समुपदेशन उपयुक्त ठरते.

उपचार सुरू करण्यापूर्वी IVF सुरू करण्यापूर्वी काय करावे ही तयारीची यादी वाचा. सध्या गर्भधारणेची योजना नसल्यास एग फ्रीझिंग किंवा भ्रूण संचय (Embryo Banking) हे पर्यायही विचारात घेता येतात.

3. LGBTQ+ जोडप्यांसाठी सध्याची स्थिती

भारतात २०१८ मध्ये समलैंगिक संबंध गुन्हेगारीच्या कक्षेतून वगळले गेले, पण प्रजनन कायद्यांमध्ये अजून बदल झालेला नाही. महिला जोडप्यांपैकी एक जोडीदार पात्र एकल महिला म्हणून स्वतःच्या नावाने डोनर स्पर्मसह उपचार घेऊ शकते. मात्र कायद्यानुसार केवळ तीच पालक मानली जाते. LGBTQ+ IVF बाबत कायदे बदलत असल्याने, कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी कौटुंबिक कायद्यातील तज्ञाचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

4. एकल पुरुषांसाठी पर्याय

सध्याच्या ART आणि Surrogacy कायद्यांनुसार एकल पुरुषांना भारतात सरोगसी किंवा ART द्वारे जैविक पालक होण्याचा कायदेशीर मार्ग उपलब्ध नाही. एकल पुरुष दत्तक कायद्यानुसार काही अटींसह दत्तक घेऊ शकतात. याबद्दल कायदेशीर सल्लागाराकडून माहिती घ्या.

5. नागपूरमध्ये गोपनीय सल्लामसलत

भारतातील कायदे या क्षेत्रात बदलत आहेत, त्यामुळे वैद्यकीय सल्ल्यासोबत कायदेशीर सल्लागाराशी संपर्क करणेही महत्त्वाचे आहे. डॉ. राजेश मोदी तुमच्यासाठी कोणते वैद्यकीय पर्याय योग्य आहेत, हे स्पष्टपणे समजावून सांगतात. Dr. Modi Pluro, नागपूर येथे गोपनीय सल्लामसलत बुक करा.

सर्वात महत्त्वाचे: तुमची कौटुंबिक रचना कशीही असो, पालक बनण्याची इच्छा सन्माननीय आहे. Pluro मध्ये तुमचे स्वागत आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. भारतात एकल महिला IVF करू शकते का?

होय. ART Act 2021 नुसार २१ ते ५० वयोगटातील एकल महिला नोंदणीकृत बँकेतील डोनर स्पर्म वापरून IUI किंवा IVF उपचार कायदेशीररित्या घेऊ शकते.

2. एकल पुरुष IVF किंवा सरोगसीद्वारे पालक होऊ शकतो का?

नाही. सध्याच्या कायद्यानुसार एकल पुरुष ART उपचार किंवा सरोगसीसाठी पात्र नाहीत. दत्तक घेणे हा त्यांच्यासाठी वेगळा कायदेशीर मार्ग आहे.

3. समलिंगी जोडपी भारतात IVF करू शकतात का?

जोडपे म्हणून नाही. महिला जोडप्यांपैकी एक जोडीदार एकल महिला म्हणून स्वतःच्या नावाने उपचार घेऊ शकते, पण कायदा फक्त तिलाच पालक म्हणून मान्य करतो.

4. एकल महिलेला IVF साठी कुटुंबाची संमती लागते का?

नाही. उपचार घेणाऱ्या महिलेची स्वतःची लेखी संमती आवश्यक असते. क्लिनिक उपचारापूर्वी आवश्यक संमतीपत्रे आणि कागदपत्रांची माहिती देते.

5. डोनर स्पर्म कुठून मिळतो आणि दात्याची ओळख कळते का?

डोनर स्पर्म ART Act अंतर्गत नोंदणीकृत बँकेतून मिळतो आणि त्याची आरोग्य तपासणी केलेली असते. कायद्यानुसार दात्याची ओळख गोपनीय ठेवली जाते.


Frequently Asked Questions

AMH कितना होना चाहिए IVF के लिए?

IVF के लिए कोई 'न्यूनतम' AMH नहीं है। 0.3 ng/mL से कम AMH वाली महिलाएं भी IVF से गर्भवती हुई हैं। AMH सिर्फ यह अनुमान देता है कि कितने अंडे मिल सकते हैं - एक भी अच्छा अंडा काफी हो सकता है।

AMH टेस्ट कब करवाएं?

AMH किसी भी दिन मापा जा सकता है| मासिक पाळी के दिन पर निर्भर नहीं। अगर आप 6 महीने से ज़्यादा समय से गर्भधारण की कोशिश कर रही हैं, तो AMH और AFC मिलकर जांचना उचित है।